Futbol, ülkemizde yalnızca bir spor dalı değil. Milyonların tutkuyla takip ettiği, sevincin de öfkenin de aynı anda yaşanabildiği büyük bir toplumsal alan.
Taraftarlık, zaman zaman holiganlığa; rekabet, kavgalara ve ne yazık ki ölümlere kadar varabilse de futbol sevilmeye devam ediyor. Çünkü futbolun insanları bir araya getiren, ortak bir heyecan etrafında buluşturan güçlü bir tarafı var.
Üstelik bazı taraftar grupları yıllar içinde futbolu yalnızca “kazanmak ve kaybetmek” meselesinin dışına çıkarmaya çalıştı. Tribünlere toplumsal dayanışmayı, itirazı, mizahı ve kimi zaman politik bir tavrı taşıdılar. Beşiktaş’ın Çarşı grubu bunun en bilinen örneklerinden biri oldu.
Bugün ise futbol üzerinden başka bir heyecana tanıklık ediyoruz.
Bu sezon Süper Lig’de büyük bir sürpriz yaşanıyor. Amedspor, an itibarıyla ligin lideri. Spor medyasının sevdiği ifadeyle “fırtına gibi esiyor.” Diyarbakır’da ve bölgede bunun yarattığı mutluluk ve umut açıkça görülüyor.
Buraya kadar her şey futbolun doğasında var.
Ancak mesele, futbol sahasının sınırlarını aşmaya başladığında üzerinde biraz düşünmek gerekiyor.
Politikacılar da bu heyecanın içine girmiş durumda. Kimi açıklamalarda Amedspor’un başarısı, neredeyse özgürlük ve demokrasi mücadelesinin kazanımıyla özdeşleştiriliyor. Kimi zaman da siyasetçiler, taraftar jargonunu benimseyerek rekabetin dilini sertleştiriyor.
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi eski eşbaşkanı Selçuk Mızraklı’nın Beşiktaş maçı sonrasında kullandığı “Ayakları titreyerek geldi, kanatları kırık bir şekilde geri döndü” sözleri bunun örneklerinden biri.
Oysa tam da burada başka bir dil mümkün olmalı.
Bir futbol karşılaşmasına “fethe gider gibi” yaklaşan anlayışa aynı sertlikle karşılık vermek yerine, futbolun barışı ve dostluğu büyüten tarafını öne çıkarmak gerekmez mi?
Çünkü Türkiye’nin futbol ile siyaset arasındaki güçlü ilişkiye dair geçmişten gelen tecrübeleri var.
12 Eylül sonrasında da futbolun toplumsal hayat içerisindeki ağırlığı belirgin biçimde artmıştı. Mahallelere futbol sahaları yapılmış, turnuvalar düzenlenmişti. Futbol üzerinden halkla farklı bir ilişki kurulmaya çalışılırken dönemin en dikkat çekici uygulamalarından biri Ankaragücü konusunda yaşanmıştı. “Başkentin nasıl ligde takımı olmaz?” yaklaşımıyla Ankaragücü’nün Kenan Evren’in isteği doğrultusunda üst lige çıkarılması uzun yıllar tartışıldı.
Dönemin bazı aydınları ise futbolun bu denli öne çıkarılmasını toplumsal muhalefetin bastırılması ve toplumun başka alanlara yönlendirilmesi çerçevesinde değerlendirmişti.
Bu tartışmalarda sıkça başvurulan kavramlardan biri de 3 F teorisiydi.
Portekiz’i yöneten António de Oliveira Salazar dönemine atfedilen bu yaklaşım üç kavram üzerinden anlatılır:
Fado: Portekiz’e özgü melankolik halk müziği.
Fátima: Katolik inancının önemli merkezlerinden biri.
Futbol: Halkın enerjisinin ve geriliminin yönlendirildiği büyük kitlesel alan.
Daha sonraki yorumlarda Fátima’nın yerine “Fiesta”, yani eğlence kavramının kullanıldığı anlatımlara da rastlanır.
Tarihsel örnekleri bir kenara bıraksak bile önümüzde önemli bir soru duruyor:
Futbol toplumsal enerjiyi büyüten bir alan mıdır, yoksa onu başka bir yöne taşıyan güçlü bir araç mıdır?
Belki de ikisi birden.
İşte tam bu noktada Eric Hoffer’ın Kesin İnançlılar: Kitle Hareketlerinin Anatomisi adlı eserinde ele aldığı kitle hareketleri üzerine düşüncelerini hatırlamakta yarar var. Hoffer, insanların bir kitle hareketine bağlanmasında yalnızca hareketin amacı üzerinde değil, kişinin kendisini bir davaya adama ihtiyacı üzerinde de durur.
Bu bakış açısından hareketle şu soruyu sormak mümkün:
İnsan için bazen “adanmak”, adandığı şeyden daha önemli hale gelebilir mi?
Dün politik bir harekete yönelen güçlü aidiyet, bugün sportif bir aidiyete dönüşebilir mi?
Sportif aidiyet giderek keskin bir taraftarlığa, hatta holiganlığa evrilebilir mi?
Ve daha önemlisi; toplumsal değişim talebi, tribünlerdeki büyük heyecanın içerisinde kendisine yeni bir mecra bulurken siyasal niteliğini kaybedebilir mi?
Bunlar üzerinde düşünülmesi gereken sorular.
Çünkü futbol gerçekten sadece futbol değildir.
Bir stadyum bazen bir şehrin umudunu taşır. Bir takım, insanların kendilerini ait hissettikleri kimliğin sembolüne dönüşebilir. Bir galibiyet, binlerce insanı aynı anda sokağa çıkarabilir. Bir tribün, toplumda başka hiçbir yerde yan yana gelemeyecek insanları aynı sloganın altında buluşturabilir.
Böylesine büyük bir toplumsal gücün yalnızca doksan dakikalık bir oyundan ibaret olduğunu düşünmek mümkün değil.
Ama tam da bu nedenle futbolun hangi dili büyüttüğü önemlidir.
Öfkenin mi, barışın mı?
Rövanşın mı, dostluğun mu?
Ayrışmanın mı, birlikte yaşamanın mı?
Her şeye rağmen dileğimiz, futbolun halkların kardeşliğine, barış içinde yaşamasına ve dostluğa açılan bir kapı olmasıdır.
Türkiye toplumunun içinden geçtiği bu yeni süreçte futbolun da mutlaka söyleyecek bir sözü olacaktır.
Maradona’ya atfedilen şu söz, futbolun başka bir ihtimalini hatırlatıyor:
“Ben bir futbolcuyum, insanlara neşe veriyorum. Futbol, yoksul çocukların hayallerini gerçekleştirebileceği tek demokratik alandır.”
Öyleyse mesele belki de futboldan uzak durmak değil.
Tam tersine…
O demokratik alana sahip çıkmak; rekabeti düşmanlığa, aidiyeti kör bir fanatizme, futbolu da toplumsal gerilimlerin yeni sahasına dönüştürmeden oyunun birleştirici gücünü korumaktır.
Çünkü evet:
Futbol sadece futbol değildir.