ABD Başkanı Donald Trump, İran'a karşı başlattığı savaşın başlıca gerekçelerinden biri olarak Tahran'ın “nükleer bomba üretmeye çok yakın olması” iddiasını öne sürdü. Savaşın başında öldürülen İran'ın dini lideri Ali Hamaney ise fetvasında nükleer, kimyasal ve biyolojik kitle imha silahlarının üretilmesini yasaklamıştı. ABD, fetvayı bağlayıcı bir tutum olarak görmedi. Ali Hamaney'in ölümü ve devam eden savaş, İran'ın nükleer silah yasağıyla özdeşleşen dini otoriteyi ortadan kaldırdı. Bu hafta Uzmanlar Meclisi, savunma doktrininin gözden geçirilmesi ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması'ndan (NPT) çekilme seçeneğinin değerlendirilmesi çağrısı yaptı. Dini lideri atama ve denetleme yetkisine sahip kurul, NPT'den ayrılmayı ve daha güçlü caydırıcılık oluşturmayı “kaçınılmaz bir zorunluluk” ve “ulusal bir talep” olarak tanımladı.
Nükleer yaklaşım yeniden tartışılıyor
Meclis, taahhütlerin yeniden değerlendirilmesini dış baskılara verilecek bir yanıt değil, ülkenin güvenlik gereksinimlerinden doğan bir yükümlülük olarak sundu. Ayrıca Dışişleri Bakanlığına Tahran'ın tutumunu komşu ülkelere iletmesi ve “direniş yolu” olarak adlandırılan çizgiyi desteklemesi çağrısında bulundu. Açıklama, NPT'den çekilme ya da nükleer silah edinme yönünde kesin bir karar değil; ancak İran'ın etkili dini kurumlarından birinin mevcut nükleer yaklaşımın temel varsayımlarını yeniden değerlendirmeyi açıkça desteklediğini gösteriyor. Uzmanlar Meclisi'nin çıkışından önce, siyasi ve güvenlik kurumlarındaki üst düzey yetkililer nükleer silah üretimini savunan açıklamalar yaptı. Bu ayın başında Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, konunun tartışıldığını kabul ederek, “Yeniden savaş çıkarsa önceki nükleer doktrinimizi korumayı mı planlıyoruz?” diye sordu. Devletin düzenlediği gece mitinglerinde de nükleer caydırıcılık talepleri halkın isteği olarak sunuldu. Gösteriler kamuoyunun bağımsız kanıtı sayılmasa da yetkililerin daha önce ihtiyatla ele alınan konunun açık siyasi tartışmalara girmesine izin verdiğini, bazı durumlarda bunu teşvik ettiğini ortaya koyuyor.
Yeni lider tutumunu açıklamadı
Tartışma, Ali Hamaney'in ölümünün ve yerine oğlunun geçtiği mart ayının ardından yeni bir boyut kazandı. Baba Hamaney'in yirmi yılı aşkın süre boyunca nükleer silah üretimi ve kullanımının İslam'a göre yasak olduğunu söylemesi, İranlı diplomatlara müzakerelerde suçlamalara karşı çıkma ve Tahran'ın nükleer silah aramadığı yönündeki resmi tutumu savunma imkânı vermişti. Fetva aynı zamanda silahlanmayı kırmızı çizgi olarak gösterirken gelişmiş bir nükleer program yürütülmesine olanak tanıyan siyasi yaklaşımı destekliyordu. Bu konuda son söze sahip olan yeni lider Mücteba Hamaney, tutumun değişip değişmediğine ilişkin kamuoyuna açıklama yapmadı. Sessizliği, sertlik yanlılarının tartışmayı kamusal alana taşımasına alan açtı. İran liderliğinin ideolojik bağlılıklarını devletin bekası için gerekli gördüğü koşullarla daha önce de dengelediği ve İslam Cumhuriyeti tarihinde stratejik tavizler verdiği belirtiliyor. Mevcut doktrinin yönetim yapısını savunmasız bıraktığı sonucuna varılması halinde liderlik, nükleer konuya da benzer biçimde yaklaşabilir.
