Özelleştirmeden 73,5 milyar dolar gelir elde edildi

Türkiye’de 1923’ten itibaren kurulan fabrikalar, tesisler ve bankalar sonraki yıllarda özelleştirildi. Özelleştirmenin gündeme geldiği 1986’dan bu yana toplam 73,5 milyar dolarlık kamu varlığı satışı yapıldı. CHP TBMM Grubu Ekonomi Notu’na göre gelirlerin 65,5 milyar dolarlık kısmının neredeyse tamamı cari harcamalarda kullanıldı; yeni kamu varlıkları edinilmedi. İlk satışlardan biri Et ve Balık Kurumu (EBK) oldu. Atatürk’ün ölümüne kadarki 15 yılda 41 fabrika kuruldu. Atatürk, 1924-1937 arasında Merkez Bankası’nın da aralarında bulunduğu 12 banka kurdu. İş Bankası’nın ardından Türkiye Tütüncüler Bankası, Sanayi ve Maadin Bankası, Emlak ve Eytam Bankası, Esbank, Sümerbank, Halkbank, İller Bankası, Etibank ve Denizbank faaliyete geçti. 1986’ya kadar iktidara gelen hükümetler yeni fabrika, banka ve tesisler açtı.

Özelleştirme satışları sürdü

2025’te 1,9 milyar dolarlık özelleştirme yapıldı; bu, son 10 yılın en yüksek tutarı oldu. İşletme ve tesis satışlarından 1 milyar 52 milyon dolar gelir sağlandı. Fenerbahçe Kalamış Yat Limanı’nın işletme hakkı 504 milyon dolara, Çamlıgöze-Koyulhisar Hidroelektrik Santralı’nınki 54 milyon dolara, Çayırhan Santrali ise 494 milyon dolara satıldı. OVP’de özelleştirme gelirlerinin yıl sonunda 105 milyar, 2027-2029 döneminde ise 489,5 milyar olması hedeflendi. 2023’te Kayseri’deki Taksan, SEKA’nın Balıkesir, Afyon, Kastamonu, Aksu ve Çaycuma işletmeleri, Taşucu tersane alanı ile Çeşme, Kuşadası, Trabzon ve Dikili limanlarının da aralarında olduğu varlıklar elden çıkarıldı. 2004’te TEKEL’in alkollü içkiler bölümü, Eskişehir ve Bursa Doğalgaz şirketleri, Amasya Şeker Fabrikası ve Bursa’daki Kibrit Fabrikası satıldı. 2025’te Türk Telekom, Konya’daki Eti Alüminyum, Adapazarı Şeker Fabrikası ve Türkiye Deniz İşletmeleri’nin Karadeniz ile Turan Emeksiz gemileri de el değiştirdi. 2006-2013 arasında TÜPRAŞ, Erdemir, TEKEL’in Kayacık, Yavşan ve Kalırım tuzlaları, Ankara Başmüdürlük Binası olarak bilinen ikiz kuleler ve TEKEL’in Bodrum tesisleri satıldı. TCDD Mersin Limanı, Sümer Holding-BUMAS, Araç Muayene İstasyonunun 1. ve 2. bölgeleri, TEKEL Kastamonu Jüt İpliği fabrikası ile TCDD’nin Samsun ve Bandırma limanları da satışa çıkarıldı. 2014’ten sonra Muğla Gökova’daki Kemerköy ve Yeniköy termik santralleri, Kemerköy Liman Sahası, Yatağan Termik Santrali, Milli Piyango, TCDD Derince Limanı, Soma B ve Tunçbilek termik santralleri ile Bursa Linyit İşletmeleri satıldı. OYAK İnşaat’ın yüzde 25 hissesi ve Tekirdağ Limanı da elden çıkarılan varlıklar arasında yer aldı.

Fabrikalar farklı amaçlarla kullanılıyor

1936’da üretime başlayan SEKA’nın beş tesisi Türkiye Selüloz ve Kağıt Fabrikaları İşletmesi çatısı altında birleştirildi. Kağıtta dışa bağımlılık uyarılarına rağmen fabrika 10 Mart 2005’te kapatıldı; yerine müze açıldı. Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası 1935’te üretime başladı, üretim 1999’da durdu ve yerleşke 2012’de Abdullah Gül Üniversitesi’ne tahsis edilerek kampüse dönüştürüldü. İstanbul’daki Bakırköy Bez Fabrikası, 1934’te yenilenerek büyük bir kompleks olarak çalışmaya başladı; 1950’lerde iplik, dokuma, boya ve apre birimleriyle üretim yaptı. Bölgedeki inşaat faaliyetlerinin yaygınlaşmasının ardından 2013’te Bakırköy Botanik Parkı’na dönüştürüldü. 1884’te Reji İdaresi tarafından kurulan Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası 1925’te millileştirilip TEKEL’e katıldı; üretim 1994’te sona erdi ve tesis özel bir üniversitenin kampüsü oldu. İsviçreli Bomonti kardeşlerin 1892’de İstanbul’da kurduğu Bomonti Bira Fabrikası, 1938’de TEKEL tarafından satın alındı. Fabrikada kuruluşundan 100 yıl sonra üretim sona erdi; özel sektöre devredilen bina bugün eğlence ve yeme içme alanları olarak kullanılıyor.