Ay'ın güney kutbundaki dev çarpışma, uydunun iki yüzü arasındaki jeolojik farkları açıkladı

Arizona Üniversitesi'nde yürütülen yeni bir araştırma, Ay'ın güney kutbunda gerçekleşen devasa bir çarpışmanın, uydunun Dünya'dan görünen ve görünmeyen yüzleri arasındaki jeolojik farklılıkları nasıl şekillendirdiğini aydınlattı. Gezegen bilimci Jeffrey Andrews-Hanna liderliğindeki çalışma, Ay'ın güney kutbunun, uydunun oluşumuna dair 4 milyar yıllık ipuçları barındırdığını ortaya koyuyor.

GÜNEŞ SİSTEMİNİN EN BÜYÜK ÇARPMA KRATERLERİNDEN BİRİ

Nature dergisinde yayımlanan araştırma, NASA'nın Artemis görevlerindeki astronotların bölgeye iniş yapması durumunda, Ay tarihindeki en yıkıcı olaylardan birine ait kalıntıları bulabileceğini gösteriyor. Bu bulgular, Ay'ın uzak yüzünün neden yoğun kraterlerle kaplı olduğu ve Apollo görevlerinin indiği yakın yüzünün neden daha düz bir yapıya sahip olduğu konusundaki uzun süreli gizemi çözme potansiyeli taşıyor. Araştırma, Ay'ın jeolojik geçmişini yaklaşık 4,3 milyar yıl öncesine, dev bir asteroidin uydunun uzak yüzeyine çarpmasıyla oluşan Güney Kutbu-Aitken havzasına odaklanıyor. Bu havza, Kuzeyden güneye yaklaşık bin 900, doğudan batıya bin 600 kilometre uzunluğunda olup, Güneş Sistemi'ndeki en büyük çarpma kraterlerinden biri olarak kabul ediliyor. Havzanın elips şekli, asteroidin yüzeye dik değil, açılı bir şekilde çarptığını gösteriyor.

AY'IN İKİ TARAFI ARASINDAKİ FARKIN NEDENİ

Andrews-Hanna ve ekibi, SPA havzasını diğer büyük çarpma alanlarıyla karşılaştırarak, bu tür kraterlerin çarpan gök cisminin hareket yönünde daraldığını ve bir damla veya avokado biçimini aldığını tespit etti. Bu desen, asteroidin güneyden değil, kuzeyden gelerek güney yönüne doğru çarptığına işaret ediyor. Bilim insanları, genç Ay'ın küresel bir "magma okyanusuyla" kaplı olduğunu düşünüyor. Bu tabaka soğudukça, ağır mineraller batarak mantoyu, hafif mineraller ise yüzeye çıkarak kabuğu oluşturdu. Potasyum, nadir toprak elementleri ve fosfor gibi elementler, bu eriyik kütlenin en son katılaşan kısımlarında yoğunlaştı. Bu elementlerin Ay'ın Dünya'dan görülen yüzeyinde neden daha fazla olduğu uzun süredir merak konusuydu. Araştırmaya göre, magma okyanusu katılaşırken mantoyla kabuk arasında sıkışan ince katman, ısı üreterek yakın yüzeyde güçlü volkanik etkinliklere yol açtı ve Dünya'dan görülen koyu renkli düzlükleri oluşturdu. Ay'ın yer kabuğunun, Dünya'ya bakan yakın yüzeyine göre uzak yüzünde çok daha kalın olduğu teorisi, kabuk uzak tarafta kalınlaştıkça, altındaki magma okyanusunun yanlara doğru sıkışarak tıpkı bir tüpten sıkılan diş macunu gibi akmış ve büyük bölümünün yakın yüze toplanmış olabileceğini öne sürüyor. Yeni çalışma, SPA havzasının batı kenarındaki püskürük tabakasının yüksek miktarda radyoaktif toryum içerdiğini, doğu tarafında ise bu unsurun bulunmadığını göstererek bu senaryoyu destekliyor. Bu asimetrik dağılım, çarpmanın nadir toprak elementleri açısından zengin tabaka ile Ay kabuğunun geri kalanı arasındaki sınırı ortaya çıkardığını düşündürüyor.

ARTEMIS MİSYONLARI KRİTİK VERİLER SAĞLAYACAK

Ay'ın erken tarihine dair pek çok soru hala yanıt beklese de, bilim insanları Artemis astronotlarının toplayacağı örneklerin net veriler sunacağına inanıyor. Yörüngedeki uzay araçları toryum ve diğer nadir elementleri uzaktan tespit edebilse de, laboratuvar incelemeleri çok daha ayrıntılı sonuçlar verecek. Andrews-Hanna, çalışmanın önemini, "Bu örnekler dünya genelindeki bilim insanları tarafından incelenecek. Arizona Üniversitesinde bu tür analizler için özel olarak tasarlanmış son teknoloji laboratuvarlarımız var. Artemis sayesinde elimizde hem örnekler hem de kesin kimyasal veriler olacak. Çalışmamız, bu örneklerin Ay’ın erken evrimine dair bugüne kadar düşünülenden bile daha fazla bilgi ortaya çıkarabileceğini gösteriyor." sözleriyle vurguladı.