İran'a yönelik BM yaptırımları yeniden yürürlükte: E3 ülkeleri mekanizmayı tetikledi

Nükleer anlaşmanın Avrupalı tarafları olan İngiltere, Fransa ve Almanya (E3) tarafından 28 Ağustos'ta tetiklenen mekanizma sonucunda, 30 günlük rutin prosedürün ardından İran'a yönelik yaptırımlar yeniden devreye girdi.

BMGK OYLAMALARINDA ENGELLENEMEYEN SÜREÇ

BM Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) Güney Kore'nin başkanlığında sunulan ve yaptırımların hafifletilmesini öngören tasarı, 19 Eylül'de 4 lehte oy, 9 aleyhte oy ve 2 çekimser oyla reddedildi. Daha sonra Çin ve Rusya'nın 26 Eylül'de önerdiği, yaptırımların 6 ay ertelenmesini isteyen tasarı da benzer şekilde 4 lehte, 9 aleyhte ve 2 çekimser oyla kabul edilmedi.

ABD'NİN ÇEKİLMESİ VE AVRUPA'NIN SÖZLERİ

ABD Başkanı Donald Trump'ın 2018 yılında ülkesini tek taraflı olarak anlaşmadan çekmesi ve ardından İran'a yönelik ağır ekonomik yaptırımları yeniden yürürlüğe koymasıyla başlayan süreçte, Avrupa ülkeleri ABD'nin kararını desteklemediklerini belirtmelerine rağmen bu yaptırımların etkisini ortadan kaldıracak adımlar atamadı. Bunun üzerine İran, bir yıl sonra anlaşmadaki taahhütlerini aşamalı olarak durdurmaya başladı. 2020'den itibaren yüksek düzeyli uranyum zenginleştiren Tahran yönetimi, zenginleştirme oranını anlaşmada belirlenen yüzde 3,67'den yüzde 60'a kadar çıkardı. Tahran, yaptırımların kaldırılması halinde nükleer faaliyetlerini yeniden anlaşmayla uyumlu hale getireceğini belirtirken, İsrail'in İran'a yönelik saldırıları müzakere sürecini sekteye uğrattı. E3 ülkeleri, "snapback'in son çare olduğunu" belirterek İran'ı anlaşmanın "neredeyse tamamını" ihlal etmekle suçlasa da diplomasinin devam ettiğini vurgulayarak Tahran'ı müzakerelere çağırdı. İran ise yaptırımların geri getirilmesinin Avrupa'nın bu konudaki konumunu zayıflatacağını savunuyor. İran, Avrupa ülkelerinin BMGK'de bu süreci başlatma konusunda hukuki ve etik yetkiye sahip olmadığını dile getirerek, ABD'nin etkisinde kaldıklarını ve müzakerelerde sundukları önerilere kayıtsız kaldıklarını iddia ediyor. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Avrupalılarla yaptıkları görüşmelerde işbirliği yapmaya ve şeffaflık sağlamaya hazır olduklarını vurgularken, ABD'nin anlaşmayı engellemeye çalıştığını ve güçlü bir İran'a tahammül edemediğini belirtti.

GERİ DÖNEN YAPTIRIMLAR VE ETKİLERİ

Mekanizmanın devreye girmesiyle, 2006-2010 yılları arasında çıkarılan 1696, 1737, 1747, 1803, 1835 ve 1929 sayılı BMGK kararları yeniden geçerlilik kazandı. Bu kararlar arasında silah ambargosu, nükleer ve füze kısıtlamaları, mali ve seyahat yasakları ile deniz ticareti denetimi bulunuyor. Bu yaptırımların devreye girmesiyle İran tümeni rekor düşük seviyeye geriledi ve ekonomide sıkıntıların derinleşeceği endişesi arttı. Serbest piyasada dolar kuru 110 bin tümene ulaştı. Meclis, geçim zorluklarını ele almak üzere kapalı oturum düzenledi ve "önemli kararlar alındığı" bildirildi. Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, ekonomik zararın abartıldığını savunarak, "miktarı az da olsa bir miktar zarar verebilir" dedi. İran Dışişleri Bakanlığı, yaptırımları "hukuksuz, temelsiz ve provokatif" olarak nitelendirdi. İranlı yetkililer, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ile imzalanan işbirliği anlaşmasının da geçersiz hale geldiğini belirtiyor. İran Meclisi, BM yaptırımlarının devreye girmesi halinde ülkeyi Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması'ndan (NPT) çekecek bir karar hazırladığını duyurdu. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, snapback mekanizmasının işletilmesini "hukuka aykırı" kabul ettiklerini ve bu kararlar uyarınca İran'a karşı hareket eden herhangi bir ülkenin ciddi ve karşılıklı tepkiyle karşılaşacağını belirtti.