Erzurum'da İranlı çocuklar için okul açma girişimi: Diplomatik bir ricadan doğan tarihi gelişme

Osmanlı arşivlerinde ortaya çıkan dikkat çekici bir belge, Erzurum'un geç Osmanlı dönemindeki çok kültürlü yapısına ışık tutuyor. Belgeye göre, İranlı çocukların eğitimi amacıyla Erzurum'da bir mektep açılması için resmî bir teşebbüste bulunulmuş ve bu okulun, eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber'e ait bir hanede faaliyet göstermesi planlanmış.

Araştırmacı Taner Özdemir, bu girişimin yerel bir talep olmanın ötesinde, İran sefiri tarafından Osmanlı Devleti'ne iletilen resmî bir rica üzerine gündeme geldiğini belirtiyor. Özdemir, "İranlı ailelerin çocuklarının eğitim ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik bu talep, diplomatik kanallar aracılığıyla Osmanlı makamlarına ulaştırıldı. Talebin ardından konu, Osmanlı bürokrasisi içerisinde değerlendirmeye alınarak karşılanmaya çalışıldı. Bu çerçevede mesele, Erzurum Vilayeti tarafından ele alındı. Vilayet makamlarınca hazırlanan yazıda, mektep olarak kullanılması düşünülen hanenin fiziki durumu, kullanım amacı ve eğitim faaliyetlerine uygunluğu ayrıntılı biçimde değerlendirildi. Hazırlanan dosya, gerekli tahsisat ve açıklamalarla birlikte Maarif Nezareti’ne sunuldu." dedi.

Yapılan incelemeler sonucunda, Mirza Ali Ekber'e ait hanenin okul olarak kullanılmasının mümkün olabileceği ancak eğitim faaliyetlerinin Osmanlı Devleti'nin belirlediği usul ve nizamlara uygun şekilde yürütülmesi şartıyla ruhsat verilebileceği bildirildi. Özdemir, "Bu durum, Osmanlı Devleti’nin yabancı devletlerin diplomatik taleplerini dikkate aldığını; ancak bu talepleri mutlaka resmî izin, denetim ve eğitim mevzuatı çerçevesinde ele aldığını göstermektedir. Okulun idaresi, öğretim düzeni ve genel işleyişinin Maarif Nezareti’nin gözetimine bağlı olacağı, nizama aykırı herhangi bir uygulamaya müsaade edilmeyeceği de özellikle ifade edilmiştir." diye ekledi.

Belgenin en dikkat çekici yönlerinden birinin, diplomatik bir ricayla başlayan sürecin şehir içindeki özel bir hanenin mektebe dönüştürülmesi yönünde bir teşebbüs ortaya koyması olduğunu vurgulayan Özdemir, "Mektebin eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber’e ait bir hanede açılmasının planlanması; Erzurum’da özel mülkiyet, ticaret, diplomasi ve eğitim alanlarının nasıl iç içe geçtiğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Bu durum, şehirde yaşayan yabancı topluluklar ile Osmanlı idaresi arasındaki ilişkilerin yalnızca siyasî değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel boyutlar da taşıdığını ortaya koymaktadır." ifadelerini kullandı. Bu belge, Erzurum'un İran ile olan yoğun ticari ve diplomatik ilişkilerinin eğitim alanına da doğrudan yansıdığını gösteriyor ve şehrin kozmopolit yapısının eğitim alanına da yansıdığını ortaya koyuyor.